THUỐC LÁ: NHÌN THẲNG VÀO TÁC HẠI, CHỌN BẢO VỆ SỰ SỐNG

Ngày Thế giới Không Thuốc lá 31/5 là dịp để mỗi người nhìn lại một thói quen tưởng như cá nhân nhưng để lại hậu quả rất rộng: cho người hút thuốc, cho gia đình, cho đồng nghiệp và cho cộng đồng. Thuốc lá không chỉ là một điếu thuốc đang cháy; đó là nguồn phơi nhiễm với nicotine gây nghiện và hàng nghìn hóa chất độc hại, nhiều chất trong số đó có khả năng gây ung thư. Không có mức phơi nhiễm khói thuốc nào được xem là an toàn, đặc biệt đối với trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong có thể phòng ngừa được. Thuốc lá gây ra hơn 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, trong đó ước tính khoảng 1,6 triệu ca tử vong xảy ra ở những người không hút thuốc nhưng phơi nhiễm với khói thuốc thụ động. Đáng lưu ý, thuốc lá có thể gây hại ở hầu như mọi hệ cơ quan, đặc biệt là phổi, tim mạch, mạch máu não, thai kỳ và sự phát triển của trẻ em.

1. Sau làn khói thuốc: tổn thương âm thầm nhưng có thật

Khói thuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất; trong đó có ít nhất 70 chất được biết có khả năng gây ung thư. Nicotine làm người hút dễ lệ thuộc, trong khi carbon monoxide, hắc ín, formaldehyde, benzene, arsenic và nhiều chất oxy hóa khác góp phần gây viêm, tổn thương tế bào, rối loạn chức năng mạch máu và biến đổi ác tính.

Với hệ hô hấp, hút thuốc là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và là nguyên nhân hàng đầu của ung thư phổi. Người hút thuốc có nguy cơ ung thư phổi cao hơn rõ rệt so với người không hút thuốc; nguy cơ này tăng theo số điếu hút mỗi ngày, số năm hút thuốc và mức độ phơi nhiễm khói thuốc. Thuốc lá cũng làm nặng thêm hen phế quản, làm tăng triệu chứng ho, khò khè, khó thở và tăng nguy cơ các đợt cấp.

Với hệ tim mạch và mạch máu não, thuốc lá làm tổn thương nội mạc mạch máu, thúc đẩy xơ vữa động mạch, tăng đông máu và làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu. Vì vậy, người hút thuốc có nguy cơ cao hơn bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ, bệnh mạch máu ngoại biên và tử vong sớm do bệnh tim mạch. Nhiều nguồn y tế công cộng ghi nhận nguy cơ bệnh mạch vành và đột quỵ ở người hút thuốc có thể tăng khoảng 2 – 4 lần so với người không hút thuốc, tùy mức độ và thời gian phơi nhiễm.

Tác hại của thuốc lá không dừng ở phổi và tim. Hút thuốc còn liên quan đến nhiều loại ung thư khác, nhiễm trùng hô hấp, đái tháo đường, loãng xương, giảm khả năng sinh sản, biến chứng thai kỳ và suy giảm chất lượng cuộc sống. Nói cách khác, bỏ thuốc lá không chỉ là bảo vệ lá phổi; đó là bảo vệ toàn bộ cơ thể.

2. Khói thuốc thụ động: người không hút vẫn có thể bị tổn thương

Một quan niệm cần được thay đổi là: “Tôi hút thì tôi chịu”. Trên thực tế, khói thuốc không dừng lại ở người cầm điếu thuốc. Người xung quanh, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch, cũng bị phơi nhiễm và có thể chịu hậu quả lâu dài.

Ở trẻ em, khói thuốc thụ động làm tăng nguy cơ khò khè, hen phế quản, viêm tai giữa, viêm đường hô hấp dưới và hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh. Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (Hoa Kỳ), phơi nhiễm khói thuốc thụ động có thể gây nhiễm trùng hô hấp, viêm tai giữa và các cơn hen ở trẻ em; ở trẻ sơ sinh, khói thuốc thụ động có thể gây hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS). Trẻ sống trong môi trường có khói thuốc cũng dễ phải đi khám hoặc nhập viện vì các bệnh hô hấp hơn so với trẻ được sống trong môi trường không khói thuốc.

Ở phụ nữ mang thai, phơi nhiễm với khói thuốc có liên quan đến nguy cơ sảy thai, sinh non, thai chậm tăng trưởng, trẻ nhẹ cân khi sinh và một số bất lợi về phát triển thần kinh của trẻ. Vì vậy, bảo vệ thai phụ và trẻ em khỏi khói thuốc là trách nhiệm của cả gia đình, không chỉ của riêng người mẹ.

Không hút thuốc trong nhà, trong xe, tại nơi làm việc và tại các không gian công cộng là một hành động văn minh. Một môi trường không khói thuốc không chỉ giúp người bệnh hô hấp dễ thở hơn, mà còn là cách bảo vệ những người yếu thế nhất trong cộng đồng.

3. Bỏ thuốc lá: can thiệp nhỏ, lợi ích lớn

Điều tích cực là lợi ích của việc bỏ thuốc bắt đầu rất sớm. Chỉ sau khoảng 20 phút, nhịp tim và huyết áp có thể bắt đầu giảm. Sau khoảng 12 giờ, nồng độ carbon monoxide trong máu giảm về mức bình thường. Sau 2 – 12 tuần, tuần hoàn cải thiện và chức năng phổi có thể tăng lên; sau 1 – 9 tháng, triệu chứng ho và khó thở thường giảm.

Về lâu dài, bỏ thuốc giúp giảm nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư phổi và nhiều bệnh lý liên quan đến thuốc lá. Càng bỏ thuốc sớm, lợi ích càng lớn; tuy nhiên, bỏ thuốc ở bất kỳ tuổi nào cũng có lợi. Với người đã mắc COPD, hen phế quản, bệnh tim mạch hoặc ung thư, bỏ thuốc vẫn là một phần quan trọng của điều trị và phục hồi.

Cai thuốc lá không đơn thuần là “ý chí”. Nicotine là chất gây nghiện, nên nhiều người có thể thất bại trong những lần đầu tiên. Điều đó không có nghĩa là họ yếu đuối; điều đó cho thấy họ cần một kế hoạch cai thuốc phù hợp, sự hỗ trợ của gia đình và khi cần, sự tư vấn của nhân viên y tế.

4. Làm gì để bắt đầu bỏ thuốc?

Chọn một lý do đủ mạnh: sức khỏe của bản thân, nụ cười của con trẻ, người thân đang sống cùng hoặc mong muốn không còn lệ thuộc vào thuốc lá.
Chọn ngày bỏ thuốc rõ ràng: ghi lại ngày bắt đầu, thông báo với người thân và chuẩn bị trước các tình huống dễ tái hút.
Loại bỏ “tín hiệu gợi nhớ”: bỏ thuốc lá còn lại, gạt tàn, bật lửa; tránh những nơi hoặc thói quen thường đi kèm với hút thuốc trong giai đoạn đầu.
Áp dụng nguyên tắc 4D khi cơn thèm thuốc xuất hiện: trì hoãn vài phút (Delay), hít thở sâu (Deep breathing), uống nước (Drink water) và chuyển sang một hoạt động khác (Do something else).
Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần: nếu đã từng bỏ thuốc nhưng tái hút, hút thuốc nhiều năm, có bệnh hô hấp/tim mạch hoặc có triệu chứng cai thuốc khó chịu, người hút thuốc nên được tư vấn bởi bác sĩ hoặc nhân viên y tế được đào tạo về cai thuốc lá.

5. Thông điệp từ Khoa Nội hô hấp

Hưởng ứng Ngày Thế giới Không Thuốc lá 31/5/2026 với chủ đề của WHO “Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction” (Nhìn rõ sự hấp dẫn được tạo dựng – chống lại nghiện nicotine và thuốc lá), Khoa Nội hô hấp – Bệnh viện Nhân dân Gia Định kêu gọi mỗi người bắt đầu từ một hành động cụ thể: không hút thuốc trong nhà, không hút thuốc gần trẻ em và phụ nữ mang thai, không mời thuốc lá và khuyến khích người thân tìm sự hỗ trợ để cai thuốc. Chủ đề năm 2026 cũng nhấn mạnh việc nhận diện cách các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới được thiết kế, đóng gói và quảng bá để trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên.

Nếu quý người bệnh hoặc người thân đang gặp khó khăn trong quá trình bỏ thuốc, Phòng khám tư vấn điều trị cai thuốc lá – Khoa Nội hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định sẵn sàng đồng hành. Bỏ thuốc lá không chỉ là dập tắt một điếu thuốc; đó là mở ra cơ hội thở tốt hơn, sống khỏe hơn và bảo vệ những người mình yêu thương.

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization. Tobacco. Fact sheet. Updated 25 June 2025. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco

2. World Health Organization. World No Tobacco Day 2026: “Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction”. 17 October 2025. Available from: https://www.who.int/news/item/17-10-2025-world-no-tobacco-day-2026–unmasking-the-appeal—countering-nicotine-and-tobacco-addiction

3. World Health Organization. Tobacco: Health benefits of smoking cessation. Available from: https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tobacco-health-benefits-of-smoking-cessation

4. Centers for Disease Control and Prevention. Health Problems Caused by Secondhand Smoke. Updated 31 January 2025. Available from: https://www.cdc.gov/tobacco/secondhand-smoke/health.html

5. National Cancer Institute. Harms of Cigarette Smoking and Health Benefits of Quitting. Updated 19 December 2017. Available from: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/tobacco/cessation-fact-sheet

6. Wells AC, Lotfipour S. Prenatal nicotine exposure during pregnancy results in adverse neurodevelopmental alterations and neurobehavioral deficits. Adv Drug Alcohol Res. 2023;3:11628. doi:10.3389/adar.2023.11628.

BS. Quách Thoại Mẫn, Khoa Nội hô hấp – Bệnh viện Nhân dân Gia Định