DỊ VẬT ĐƯỜNG THỞ Ở NGƯỜI LỚN: ĐỪNG CHỦ QUAN SAU MỘT CƠN SẶC
Dị vật đường thở ở người lớn có thể bắt đầu từ một tai nạn rất nhỏ trong bữa ăn, lúc uống thuốc, khi lao động, làm răng hoặc chăm sóc khí quản tại nhà. Có người may mắn được lấy dị vật kịp thời; nhưng cũng có trường hợp đến muộn, đã biến chứng nặng, điều trị kéo dài và tốn kém. Sau một cơn sặc, điều quan trọng không chỉ là “còn nghẹn không”, mà là người bệnh có còn ho, khó thở, đau ngực, sốt hoặc viêm phổi kéo dài hay không.
1. Một tai nạn rất nhỏ có thể trở thành vấn đề lớn
Một mảnh xương trong tô bún bò, một hạt đậu phộng, một viên thuốc còn nguyên vỏ, một dụng cụ nhỏ khi làm răng, một mảnh dụng cụ vệ sinh khí quản tại nhà, một miếng bánh ở người cao tuổi mà gia đình không biết đã rơi vào phế quản, hay thậm chí một chiếc đinh người thợ mộc ngậm trong miệng khi chuẩn bị đóng… đều có thể trở thành dị vật đường thở.
Dị vật đường thở ở người lớn ít được nhắc đến hơn ở trẻ em, nhưng người lớn vẫn có nguy cơ mắc phải. Đây là tình huống có thể gây nguy hiểm ngay lập tức, hoặc biểu hiện có khi rất kín đáo, dễ bị nhầm với viêm phế quản, hen/COPD, viêm phổi kéo dài hoặc viêm phổi tái phát trong trường hợp dị vật bị bỏ quên.
Tại Khoa Nội Hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, trong giai đoạn 2025 – 2026, các bác sĩ đã tiếp nhận nhiều trường hợp dị vật đường thở ở người lớn với hoàn cảnh rất khác nhau: sặc xương khi ăn, sặc hạt đậu phộng, uống thuốc trong bóng tối và hít phải viên thuốc còn nguyên vỏ, dụng cụ vệ sinh khí quản tại nhà bị gãy rơi vào đường thở, hít sặc xương cá nhưng nhập viện muộn, dụng cụ nha khoa rơi vào đường thở khi làm răng, hoặc chiếc đinh rơi vào đường thở do thói quen ngậm đinh khi lao động.
Điểm đáng mừng là các trường hợp được ghi nhận tại Khoa Nội Hô hấp đã được nội soi phế quản lấy dị vật thành công. Nhưng bài học lớn nhất từ các ca bệnh này không chỉ là “lấy được dị vật”, mà là: nếu phát hiện muộn, người bệnh có thể phải trả giá bằng nhiễm trùng nặng, xẹp phổi, áp-xe phổi, tràn mủ màng phổi, thời gian nằm viện kéo dài và gánh nặng điều trị lớn hơn rất nhiều.
2. Không chỉ là “bị hóc”, dị vật có thể nằm sâu trong phổi
Nhiều người thường nghĩ “hóc” là khi thức ăn mắc ở cổ họng, gây nghẹn hoặc khó nuốt. Dị vật đường thở là tình huống khác: vật lạ không đi xuống đường tiêu hóa mà đi nhầm vào khí quản hoặc phế quản.
Khi dị vật rơi vào đường thở, người bệnh có thể ho sặc dữ dội ngay lúc đầu. Nhưng nếu dị vật nhỏ, rơi sâu vào phế quản và không làm tắc hoàn toàn đường thở, cơn sặc ban đầu có thể giảm đi. Người bệnh tưởng rằng “đã qua rồi”, trong khi dị vật vẫn còn nằm lại trong phổi và âm thầm gây kích thích, ứ đọng đàm, viêm nhiễm, xẹp phổi hoặc viêm phổi kéo dài.
Tại Khoa Nội Hô hấp, có trường hợp người bệnh hít sặc xương cá nhưng không được người nhà phát hiện sớm. Sau khoảng một tháng, người bệnh nhập viện trong tình trạng nhiễm trùng nặng, có tràn mủ màng phổi. Dị vật được lấy ra thành công bằng nội soi phế quản, nhưng do biến chứng đã xảy ra, quá trình điều trị sau đó vẫn kéo dài và phức tạp.
Đây là ví dụ rất điển hình: một cơn sặc tưởng như đã “qua rồi” vẫn có thể để lại hậu quả nặng nề nếu dị vật bị bỏ sót.
Vì vậy, có thể phân biệt hai tình huống để dễ nhớ: dị vật cấp tính gây tắc nghẽn đường thở và dị vật đường thở bị bỏ sót.
– Hít sặc dị vật cấp tính gây tắc nghẽn đường thở: thường xảy ra ngay sau cơn sặc, người bệnh có thể ho dữ dội, thở rít, khó thở, tím tái, không nói được hoặc không ho được. Đây là tình huống cấp cứu có thể đe dọa tính mạng, cần gọi 115 ngay. Các biện pháp sơ cứu nghẹt thở như vỗ lưng hoặc ép bụng kiểu Heimlich chỉ áp dụng khi người bệnh có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở nặng và nên do người đã được hướng dẫn thực hiện; nếu người bệnh vẫn ho được, cần khuyến khích ho, theo dõi sát và gọi cấp cứu khi dấu hiệu nặng xuất hiện. Nội dung sơ cứu nghẹt thở nên được truyền thông riêng trong một bài hướng dẫn chuyên biệt.
– Dị vật bỏ sót hoặc rơi sâu trong phế quản: cơn sặc ban đầu có thể giảm, người bệnh vẫn thở được nên dễ chủ quan. Tuy nhiên, sau vài ngày đến vài tuần có thể xuất hiện ho kéo dài, khò khè một bên, đau ngực, sốt, ho đàm, viêm phổi không khỏi hoặc viêm phổi tái phát ở cùng một vị trí. Đây là nhóm rất cần được nghĩ đến trong chuyên khoa hô hấp, vì nếu chẩn đoán muộn có thể gây xẹp phổi, áp-xe phổi, giãn phế quản khu trú hoặc tràn mủ màng phổi.
3. Từ các ca bệnh thực tế: Những bài học rất đời thường
Dị vật từ bữa ăn hằng ngày
Xương cá, xương thịt, hạt đậu phộng, hạt dưa, hạt bí hoặc mảnh thức ăn cứng có thể bị hít vào đường thở khi ăn nhanh, nhai không kỹ, vừa ăn vừa nói chuyện, cười đùa hoặc ho sặc trong lúc ăn. Người cao tuổi, người có răng yếu, mang răng giả, từng đột quỵ, bệnh thần kinh hoặc rối loạn nuốt cần đặc biệt thận trọng.
Bài học: ăn chậm, nhai kỹ, ngồi thẳng khi ăn, hạn chế nói chuyện hoặc cười đùa lúc đang nhai nuốt; cẩn thận với các món có xương nhỏ, các loại hạt và cả những thức ăn mềm dễ vỡ vụn như bánh. Với người cao tuổi hoặc người có nguy cơ rối loạn nuốt, gia đình cần chú ý hơn nếu sau bữa ăn mà người bệnh đột ngột ho sặc, khò khè, khó thở nhẹ hoặc ho kéo dài bất thường.
Dị vật từ thuốc: tai nạn dễ bị xem nhẹ
Một tình huống rất đáng nhớ là người bệnh uống thuốc trong bóng tối và hít phải viên thuốc còn nguyên vỏ. Đây là tai nạn có thể phòng tránh, nhưng có thể xảy ra khi uống thuốc vội, uống lúc buồn ngủ, uống khi đang nằm hoặc không kiểm tra kỹ thuốc.
Vỏ thuốc có cạnh sắc có thể gây trầy xước, chảy máu hoặc mắc kẹt trong phế quản. Một số thuốc nếu tan trong đường thở cũng có thể gây kích ứng, viêm đường thở.
Bài học: uống thuốc ở nơi đủ sáng, bóc thuốc khỏi vỉ trước khi uống, uống từng viên với đủ nước và nên ngồi thẳng khi uống thuốc.
Dị vật trong lao động: thói quen nhỏ, nguy cơ lớn
Một trường hợp rất có tính cảnh báo là người thợ mộc ngậm đinh trong miệng để thao tác nhanh hơn, sau đó không may hít sặc khiến chiếc đinh rơi vào đường thở. Trong thực tế, nhiều người lao động có thói quen ngậm đinh, vít, kim, tăm, linh kiện hoặc kẹp nhỏ trong miệng như một “bàn tay thứ ba”.
Với các dị vật kim loại, sắc nhọn như đinh, vít, kim hoặc dụng cụ nhỏ, nguy cơ không chỉ là ho sặc. Dị vật có thể làm trầy xước, chảy máu, mắc sâu vào phế quản, gây nhiễm trùng hoặc làm thủ thuật lấy dị vật khó khăn hơn.
Bài học: tuyệt đối không ngậm đinh, vít, kim hoặc vật nhỏ trong miệng khi làm việc. Hãy dùng hộp đựng, khay nam châm hoặc dụng cụ giữ chuyên dụng.
Dị vật trong nha khoa và thủ thuật vùng miệng
Một số ca dị vật đường thở có liên quan đến thủ thuật vùng răng miệng. Khi người bệnh nằm ngửa, vùng thao tác nằm gần họng; thuốc tê tại chỗ hoặc an thần nếu có có thể làm thay đổi phản xạ ho – nuốt, làm tăng nguy cơ nuốt hoặc hít sặc dụng cụ, vật liệu nha khoa; nếu một dụng cụ nhỏ hoặc vật liệu nha khoa rơi khỏi tay, vật đó có thể bị nuốt xuống đường tiêu hóa hoặc nguy hiểm hơn là bị hít vào đường thở.
Bài học: người bệnh nên báo với nha sĩ nếu mình dễ sặc, ho nhiều, có bệnh phổi mạn tính, rối loạn nuốt, từng đột quỵ hoặc từng có tai biến sặc. Các cơ sở thực hiện thủ thuật vùng miệng cần chú ý biện pháp phòng ngừa rơi dụng cụ, đặc biệt ở người có nguy cơ cao.
Dị vật ở người mở khí quản hoặc chăm sóc đường thở tại nhà
Ở người bệnh có mở khí quản hoặc cần chăm sóc đường thở lâu dài, dị vật có thể là mảnh dụng cụ vệ sinh khí quản bị gãy, vật tư không phù hợp hoặc bộ phận nhỏ rơi vào đường thở trong quá trình thao tác.
Bài học: người chăm sóc cần được nhân viên y tế hướng dẫn đầy đủ, kiểm tra dụng cụ trước và sau khi sử dụng, không dùng vật tư đã hư hỏng, nứt gãy hoặc không đúng loại. Nếu sau chăm sóc có ho sặc, khó thở, chảy máu hoặc bất thường hô hấp, cần đưa người bệnh đi khám ngay.
4. Khi nào là cấp cứu, khi nào cần đi khám hô hấp?
Sau một cơn sặc, không nên chỉ hỏi “còn nghẹn không”. Điều quan trọng là phải phân biệt: người bệnh đang nghẹt thở cấp tính cần cấp cứu ngay, hay dị vật có thể đã rơi sâu vào phế quản và gây triệu chứng kéo dài về sau.
Người dân cần xử trí theo mức độ nặng:
- Gọi cấp cứu 115 ngay nếu sau cơn sặc người bệnh tím tái, không nói được, không ho được, khó thở dữ dội, thở rít nhiều, lơ mơ hoặc có dấu hiệu nghẹt thở.
- Đi khám chuyên khoa hô hấp sớm nếu có cơn sặc rõ ràng khi ăn, uống thuốc, làm răng, lao động hoặc chăm sóc khí quản tại nhà, kể cả khi cơn nghẹn ban đầu đã giảm.
- Sau cơn sặc vẫn còn ho kéo dài, khò khè, đau ngực, ho ra máu, sốt, ho đàm hoặc cảm giác khó thở bất thường.
- Viêm phổi kéo dài, viêm phổi tái phát ở cùng một vị trí hoặc điều trị viêm phế quản, hen, viêm phổi nhưng không cải thiện như mong đợi; đây là tình huống cần nghĩ đến dị vật bị bỏ sót.
- Người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao: cao tuổi, rối loạn nuốt, bệnh thần kinh, sau đột quỵ, sa sút trí tuệ, dùng thuốc an thần, uống rượu bia, bệnh phổi mạn tính, mở khí quản hoặc chăm sóc đường thở tại nhà.
Lưu ý cấp cứu: Không phải ai cũng may mắn đến bệnh viện kịp để được cứu. Nếu sau khi sặc người bệnh tím tái, không nói được, không ho được, khó thở dữ dội hoặc lơ mơ, cần gọi cấp cứu 115 ngay. Trong tình huống tắc nghẽn đường thở nặng, người đã được hướng dẫn sơ cứu có thể thực hiện các bước theo khuyến cáo cấp cứu, như vỗ lưng và ép bụng kiểu Heimlich ở người lớn phù hợp; nếu người bệnh vẫn còn ho hiệu quả, cần khuyến khích ho và theo dõi sát. Nội dung này không thay thế việc đi khám khi sau cơn sặc vẫn còn ho, khó thở, đau ngực, sốt hoặc viêm phổi kéo dài.
5. Chẩn đoán và điều trị: không phải lúc nào X-quang cũng thấy dị vật
Không phải mọi dị vật đường thở đều hiện rõ trên phim X-quang. Xương nhỏ, thức ăn, hạt, vỏ thuốc hoặc một số vật liệu không cản quang có thể khó phát hiện. Tùy thuộc vào kết quả khám lâm sàng, bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định chụp CT ngực để tìm dị vật, xác định vị trí và đánh giá biến chứng như xẹp phổi, viêm phổi sau tắc nghẽn, áp-xe phổi hoặc tràn dịch – tràn mủ màng phổi.
Nội soi phế quản là phương pháp quan trọng để quan sát trực tiếp đường thở và lấy dị vật. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể lựa chọn nội soi phế quản ống mềm hoặc ống cứng, phối hợp các dụng cụ chuyên biệt để gắp dị vật. Lựa chọn này phụ thuộc vào kích thước, hình dạng, vị trí dị vật, mức độ nguy hiểm, tình trạng hô hấp của người bệnh và khả năng kiểm soát đường thở.
Từ kinh nghiệm thực tế của Khoa Nội Hô hấp, việc gắp dị vật an toàn phụ thuộc nhiều vào ba yếu tố: nghĩ đến chẩn đoán sớm; định vị dị vật chính xác và ê-kíp nội soi có đủ kinh nghiệm, dụng cụ phù hợp để xử trí. Với dị vật sắc nhọn như xương cá, đinh, vít, dụng cụ nha khoa hoặc mảnh nhựa cứng, thủ thuật không chỉ là “gắp ra”, mà còn phải kiểm soát nguy cơ chảy máu, tổn thương phế quản, rơi dị vật sâu hơn hoặc suy hô hấp trong quá trình can thiệp.
Người dân không nên tự xử trí bằng cách móc họng, nuốt cơm, uống nhiều nước, tự dùng thuốc ho hoặc tự dùng kháng sinh kéo dài để “chờ khỏi”. Những cách này có thể làm chậm chẩn đoán hoặc khiến tình trạng nặng hơn.
6. Phòng ngừa: Bắt đầu từ những thói quen rất nhỏ
Khi ăn, nên ăn chậm, nhai kỹ, ngồi thẳng, tránh nói chuyện hoặc cười đùa khi đang nhai nuốt; đặc biệt cẩn thận với cá, thịt có xương nhỏ và các loại hạt.
Khi uống thuốc, cần uống ở nơi đủ sáng, kiểm tra kỹ thuốc, bóc thuốc khỏi vỉ, uống từng viên với đủ nước và không uống thuốc khi đang nằm hoặc đang buồn ngủ.
Khi làm việc với vật nhỏ như đinh, vít, kim, tăm, linh kiện, tuyệt đối không ngậm trong miệng; nên dùng hộp đựng, khay đựng, khay nam châm hoặc dụng cụ giữ chuyên dụng.
Khi làm răng hoặc thủ thuật vùng miệng, người bệnh nên thông báo nếu có bệnh phổi mạn tính, ho nhiều, dễ sặc, rối loạn nuốt hoặc từng bị sặc. Cơ sở thực hiện thủ thuật cần chú ý biện pháp phòng ngừa rơi dụng cụ vào họng.
Người bệnh có mở khí quản cần được chăm sóc bằng dụng cụ phù hợp, kiểm tra vật tư trước khi sử dụng và được hướng dẫn bởi nhân viên y tế.
Thông điệp từ Khoa Nội Hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định
Dị vật đường thở ở người lớn có thể đến từ những tình huống rất đời thường: một bữa ăn, một miếng bánh ở người cao tuổi, một viên thuốc, một thao tác làm răng, một dụng cụ chăm sóc khí quản hoặc một thói quen lao động tưởng như vô hại.
Qua các ca bệnh thực tế tại Khoa Nội Hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, có thể thấy: nội soi phế quản có thể giúp lấy dị vật thành công trong nhiều trường hợp, nhưng thành công của thủ thuật không xóa đi cái giá của sự chậm trễ. Một dị vật bị bỏ sót có thể kéo theo nhiễm trùng nặng, nằm viện kéo dài, gánh nặng điều trị lớn hơn cho người bệnh và gia đình.
Sau một cơn sặc, hãy phân biệt hai tình huống. Nếu người bệnh tím tái, không nói được, không ho được hoặc khó thở dữ dội, đó là cấp cứu. Nếu cơn sặc tưởng như đã qua nhưng sau đó còn ho, khó thở, đau ngực, sốt, ho đàm, khò khè hoặc viêm phổi kéo dài, cần đi khám chuyên khoa hô hấp sớm vì dị vật có thể đã rơi sâu vào phế quản.
Đừng dùng miệng để giữ những vật nhỏ. Đừng uống thuốc trong bóng tối. Đừng chủ quan sau một cơn sặc.
Tài liệu tham khảo
- BMJ Best Practice. Foreign body aspiration. Updated April 29, 2026.
- Sehgal IS, Dhooria S, Ram B, et al.Foreign body inhalation in the adult population: experience of 25,998 bronchoscopies and systematic review of the literature. Respiratory Care. 2015;60(10):1438–1448.
- Hewlett JC, Rickman OB, Lentz RJ, Prakash UB, Maldonado F. Foreign body aspiration in adult airways: therapeutic approach. J Thorac Dis. 2017 Sep;9(9):3398-3409. doi: 10.21037/jtd.2017.06.137.
- Ng J, Kim S, Chang B, et al. Clinical features and treatment outcomes of airway foreign body aspiration in adults. J Thorac Dis. 2019;11(3):1056-1064. doi: 10.21037/jtd.2018.12.130.
- Chi J, Bai Y. Bronchoscopic management of airway foreign bodies in adults: a narrative educational review. Front Med (Lausanne). 2026;13:1779715. doi: 10.3389/fmed.2026.1779715.
- Huh JY. Foreign body aspirations in dental clinics: a narrative review. J Dent Anesth Pain Med. 2022 Jun;22(3):161-174
- American Heart Association. Adult Foreign-Body Airway Obstruction Algorithm. 2025.
TS.BS Lê Thị Thu Hương, Trưởng Khoa Nội Hô hấp – Bệnh viện Nhân dân Gia Định
Tổng Lượt Truy Cập: 909303
Số Người Đang Online : 5